ऐतिहासिक पृष्ठभूमि, किंवदन्ती र सांस्कृतिक महत्त्व: 

लिम्बू समुदायको मौलिक संस्कृति, इतिहास र परम्परासँग जोडिएको एउटा महत्त्वपूर्ण पर्व हो— बलिहाङ तङनाम (Balihang Tangnam)। नेपालका अन्य समुदायले मनाउने तिहारसँग यसको समय र केही सांस्कृतिक पक्ष मिल्दोजुल्दो भए पनि लिम्बू समुदायमा यसको आफ्नै ऐतिहासिक आख्यान, सांस्कृतिक पहिचान र मौलिक महत्त्व रहेको पाइन्छ।

‘तङनाम’ लिम्बू भाषामा पर्व, उत्सव वा विशेष चाडपर्वलाई जनाउने शब्द हो। त्यसैले बलिहाङ तङनाम भन्नाले बलिहाङसँग सम्बन्धित पर्व भन्ने बुझिन्छ।

यस पर्वको उत्पत्तिसँग जोडिएको मुख्य कथा राजा बलिहाङ र उनको राज्यका जनताको सम्बन्ध, प्रजाप्रतिको उनको माया तथा मृत्युबाट उनलाई बचाउन जनताले गरेको सामूहिक प्रार्थनासँग सम्बन्धित छ ।

१. राजा बलिहाङको ऐतिहासिक किंवदन्ती

लिम्बू समुदायमा पुस्तौँदेखि मौखिक रूपमा प्रचलित जनश्रुतिअनुसार प्राचीन समयमा बलिहाङ (वलिहाङ) नाम गरेका एक प्रतापी, ज्ञानी र प्रजाप्रेमी राजा थिए। उनी आफ्ना प्रजाको सुखदुःखमा साथ दिने र जनताको हितलाई सर्वोपरि ठान्ने शासकका रूपमा परिचित थिए।

कथाअनुसार बलिहाङमा भविष्यका घटनाबारे पूर्वज्ञान प्राप्त गर्ने अद्भुत क्षमता थियो। एक दिन उनले आफ्नो मृत्युको समय नजिकिएको थाहा पाए। विशेषगरी कात्तिक औँसीको अँध्यारो रातमा कालले आफूलाई लिन आउने भविष्यवाणी उनले गरे।

यो खबर सुनेपछि राज्यका प्रजाहरू अत्यन्त दुःखी भए। उनीहरूले आफ्ना प्रिय राजालाई गुमाउन चाहेनन्। त्यसपछि सबै प्रजाले राजाको जीवन रक्षाका लागि सामूहिक रूपमा प्रार्थना गर्ने निर्णय गरे

राजाको आग्रह र प्रजाको विश्वासअनुसार घरघरमा दियो बालियो। गाउँबस्ती उज्यालो पारियो। घरआँगन सफा गरी फूलले सजाइयो। मानिसहरू रातभर जाग्राम बसेर नाचगान र भजनकीर्तन गर्दै राजाको दीर्घायुको कामना गर्न थाले।

यसै क्रममा प्रजाहरूले सामूहिक रूपमा:

लारिङ्गेक — चन्द्रमा छिट्टै उदाओस् वा चाँडै उज्यालो होस् भन्ने भावमा र 

नाम्लिङ्गेक — सूर्य छिट्टै उदाओस्, बिहान होस् र उज्यालो फैलियोस् भन्ने भावमा भट्याउँदै रातभर जाग्राम बसेको जनश्रुति पाइन्छ।अन्ततः बिहान भयो। कालले बलिहाङलाई लैजान सकेन भन्ने विश्वासअनुसार प्रजाहरूमा ठूलो खुसी छायो। उनीहरूले गाउँगाउँमा पुगेर राजाको जीवन रक्षा भएको सुखद खबर सुनाए। त्यसपछि नाचगान, बाजागाजा र सामूहिक उत्सवका साथ खुसीयाली मनाउन थाले। त्यही खुसीयाली र सामूहिक उत्सवको परम्परा कालान्तरमा बलिहाङ तङनामका रूपमा विकसित भएको मानिन्छ। 

२. देउसी–भैलो र लारिङ्गेक नाम्लिङ्गेकको सम्बन्ध

आज हामीले तिहारमा खेल्ने देउसी–भैलो र लिम्बू समुदायको लारिङ्गेक नाम्लिङ्गेकबीच सांस्कृतिक समानता देखिन्छ।बलिहाङ तङनाममा गाउँका महिला, पुरुष, युवायुवती तथा बालबालिका एकै ठाउँमा भेला हुन्छन्। मौलिक पोसाकमा सजिएर च्याब्रुङलगायत परम्परागत बाजा बजाउँछन्। एक जनाले भट्याउने र समूहले लय मिलाएर जवाफ दिने चलन छ।

यस अवसरमा घरघरमा पुगेर गीत गाउँदै शुभकामना दिने, नाचगान गर्ने र घरधनीबाट चामल, सेलरोटी, पैसा तथा सगुन ग्रहण गर्ने परम्परा छ। यसरी यो पर्व मनोरञ्जनको माध्यम मात्र नभई सामूहिक एकता, पारस्परिक सहयोग, अतिथि सत्कार र सांस्कृतिक निरन्तरताको प्रतीक पनि बनेको छ । 

३. बलिहाङ तङनाम र तिहार एउटै हुन् कि फरक?

समय र कतिपय उत्सवका गतिविधि मिल्दोजुल्दो भए पनि यी पर्वका धार्मिक तथा सांस्कृतिक व्याख्या फरक छन्।

महत्त्वपूर्ण कुरा के छ भने लिम्बू समुदायमा भाइटीका परम्परागत रूपमा अनिवार्य प्रचलन थिएन। चेली र माइतीबीच फूल साटासाट गर्ने विषयमा आफ्नै सांस्कृतिक मान्यता रहेको बताइन्छ। पछिल्लो समयमा भने भाइटीका लगाउने प्रचलन पनि बढेको छ । 

४. के बलिहाङ वास्तवमै ऐतिहासिक राजा थिए?

यो विषयमा विशेष ध्यान दिन आवश्यक छ।बलिहाङको कथा लिम्बू समुदायको मौखिक परम्परा, लोककथा र सांस्कृतिक आख्यानमा स्थापित छ। तर उनी कुन कालखण्डका राजा थिए, उनको राज्य कहाँ थियो र उनको शासनकाल कति थियो भन्ने कुराको पुष्टि गर्ने पर्याप्त प्रमाणित ऐतिहासिक अभिलेख उपलब्ध छैनन्।

इतिहास र संस्कृतिका अध्येताहरूबीच पनि यस विषयमा फरक मत पाइन्छ। एक पक्षले बलिहाङलाई प्राचीन किराती राजा तथा लिम्बू समुदायको ऐतिहासिक सांस्कृतिक नायकका रूपमा व्याख्या गर्छ भने अर्को पक्षले बलिहाङको कथालाई ऐतिहासिक घटनाभन्दा पनि मौखिक परम्परामा विकसित भएको सांस्कृतिक किंवदन्तीका रूपमा अध्ययन गर्नुपर्ने धारणा राख्छ। कतिपय अध्येताले तिहार र बलिहाङ तङनामको सम्बन्ध तथा यस पर्वको ऐतिहासिक उत्पत्तिबारे थप अनुसन्धान आवश्यक रहेको बताएका छन्। त्यसैले बलिहाङको कथालाई प्रमाणित राजवंशको इतिहास भनेर प्रस्तुत गर्नुभन्दा लिम्बू समुदायमा पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको सांस्कृतिक आख्यान भनेर बुझ्नु बढी उपयुक्त हुन्छ।

५. बलिहाङ तङनामको सांस्कृतिक महत्त्व

बलिहाङ तङनाम केवल एउटा चाडपर्व होइन। यसभित्र लिम्बू समुदायको सामाजिक जीवन र सामूहिक चेतना प्रतिबिम्बित भएको पाइन्छ।

यस पर्वले हामीलाई केही महत्त्वपूर्ण सन्देश दिन्छ:

1. प्रजाप्रेम: असल शासक र जनताबीचको आत्मीय सम्बन्ध।

2. सामूहिक एकता: संकटको समयमा सबै मानिस एकजुट भएर उभिनुपर्छ भन्ने सन्देश।

3. जीवनप्रतिको सम्मान: जीवन, आशा र उज्यालोप्रतिको सामूहिक कामना।

4. सांस्कृतिक संरक्षण: भाषा, भेषभूषा, बाजागाजा, नृत्य र मौलिक परम्पराको पुस्तान्तरण।

5. सामाजिक सद्भाव: गाउँघरमा आपसी भेटघाट, सहयोग र सम्बन्ध विस्तार।

निष्कर्ष : हाम्रो पहिचान, हाम्रो संस्कृति

बलिहाङ तङनामलाई केवल तिहारको अर्को नामका रूपमा मात्र बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। यसको पछाडि लिम्बू समुदायको आफ्नै मौखिक इतिहास, सांस्कृतिक स्मृति, सामाजिक एकता र पहिचान जोडिएको छ।

हामीले अरूको संस्कृति र परम्परालाई सम्मान गर्दै आफ्नो मौलिक संस्कृति पनि बुझ्न, संरक्षण गर्न र नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्न आवश्यक छ।

बलिहाङ तङनामको मूल सन्देशलाई हेर्दा यो अँध्यारोमाथि उज्यालोको, निराशामाथि आशाको र व्यक्तिगत दुःखमाथि सामूहिक एकताको विजयको प्रतीकका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।

हाम्रो भाषा हाम्रो पहिचान हो, हाम्रो संस्कृति हाम्रो अस्तित्व हो र हाम्रो इतिहास हाम्रो पुर्खाको चिनारी हो।